سهمالارث چگونه محاسبه میشود؟
محاسبه‌ی ارث در حقوق ایران، بر اساس قانون مدنی، چند مرحله‌ی پشت‌سرهم دارد. ماشین‌حساب بالا همین ترتیب را اجرا می‌کند:
- کسر دیون. دیون متوفی (از جمله هزینه‌ی کفن و دفن) از ترکه پرداخت میشود؛ وراث بیش از ارزش ترکه مسئول بدهی‌های متوفی نیستند.
- اعمال وصیت. وصیت تا یکسوم ترکه (پس از کسر دیون) بدون اجازهی وراث نافذ است و مازاد بر ثلث فقط با تنفیذ وراث نافذ است و اگر بعضی از وراث اجازه دهند، فقط نسبت به سهم همانها (ماده ۸۴۳ ق.م.).
- شناخت وراث و طبقه‌ی آنها. فقط وراث نزدیک‌ترین طبقه‌ی موجود ارث می‌برند.
- تعیین سهم زوج یا زوجه. همسر با وراث هر سه طبقه ارث میبرد.
- تقسیم باقی‌مانده میان وراث طبقه‌ی مقدم، با رعایت قواعد حَجب.
طبقات ارث
قانون مدنی وراث نسبی را در سه طبقه قرار داده است (ماده ۸۶۲). تا زمانی که حتی یک وارث از طبقه‌ی مقدم وجود داشته باشد، طبقه‌ی بعد ارث نمی‌برد (ماده ۸۶۳).
| طبقه | وراث | چه زمانی ارث می‌برند؟ |
|---|---|---|
| اول | پدر، مادر و فرزندان | همیشه، تا وقتی دست‌کم یک نفر از آنها باشد |
| دوم | جد و جده، برادر و خواهر (و فرزندان آنها) | فقط در نبود طبقه‌ی اول |
| سوم | عمو، عمه، دایی و خاله (و فرزندان آنها) | فقط در نبود طبقه‌ی اول و دوم |
در هر طبقه نیز وارث نزدیک‌تر مانع ارث وارث دورتر است. برای نمونه، اگر فرزند زنده باشد نوه ارث نمی‌برد؛ نوه‌ها فقط در نبود فرزند زنده، به‌جای والد فوتشدهی خود ارث می‌برند (مواد ۸۸۹، ۹۱۰ و ۹۱۱ ق.م.). ماشین‌حساب فعلاً فرزندانِ برادر و خواهر و فرزندانِ عمو، عمه، دایی و خاله را پشتیبانی نمی‌کند.
سهم زوج و زوجه
همسر به‌عنوان وارث سببی، همراه با وراث هر طبقه ارث میبرد و سهم او به وجود یا نبود فرزند (یا نوه) بستگی دارد:
| حالت | شوهر (از ترکهی زن) | زن (از ترکهی شوهر) |
|---|---|---|
| متوفی فرزند یا نوه ندارد | ۱/۲ | ۱/۴ |
| متوفی فرزند یا نوه دارد | ۱/۴ | ۱/۸ |
اگر متوفی چند زوجه داشته باشد، سهم زوجه (۱/۴ یا ۱/۸) بین آنها بهطور مساوی تقسیم میشود. اگر متوفی غیر از همسر هیچ وارث دیگری نداشته باشد، شوهر تمام ترکه را میبرد، ولی زوجه فقط فرض خود (۱/۴) را میبرد و باقی در حکم مال بلاوارث است (ماده ۹۴۹ ق.م.). طبق ماده ۹۴۶ (اصلاحی ۱۳۸۷)، شوهر از تمام اموال زوجه ارث میبرد، ولی زوجه از عینِ اموال منقول و از قیمتِ اموال غیرمنقول، اعم از عرصه و اعیان، سهم میبرد؛ یعنی از عینِ زمین و ساختمان ارث نمی‌برد و فقط مستحق قیمت آن است.
سهم فرزندان و پدر و مادر
- فرزندان: سهم هر پسر دو برابر سهم هر دختر است.
- با وجود فرزند: پدر و مادر (در صورت زنده بودن) هر یک ۱/۶ ترکه می‌برند و باقی‌مانده، پس از کسر سهم همسر و والدین، بین فرزندان به نسبت دو به یک تقسیم میشود.
- فقط دختر و والدین: اگر پسری نباشد و فقط دختر (یا دخترانی) به‌همراه پدر و مادر وارث باشند، فرض دختر (۱/۲ برای یک دختر، ۲/۳ برای چند دختر) و فرض هر یک از پدر و مادر (۱/۶) داده میشود و مازاد بین آنها به نسبت فرض‌شان تقسیم میشود که «رد» نام دارد و همسر از آن بهره‌ای ندارد (مواد ۹۰۸، ۹۰۹ و ۹۱۴ ق.م.).
- بدون فرزند، همراه با همسر: ابتدا سهم همسر (۱/۲ یا ۱/۴ برای شوهر و زوجه) داده میشود. سهم مادر ۱/۳ (و با حاجب ۱/۶) از «کل ترکه» است، نه از باقی‌مانده، و بقیه به پدر می‌رسد (ماده ۹۰۶ ق.م.). برای نمونه، با زوجه و پدر و مادر و بدون حاجب: زوجه ۱/۴، مادر ۱/۳ و پدر ۵/۱۲.
- بدون فرزند (و بدون همسر): اگر پدر و مادر هر دو زنده باشند، مادر ۱/۳ و پدر ۲/۳ میبرد (ماده ۹۰۶ ق.م.). در صورت وجود حاجب (دو برادر، یا یک برادر و دو خواهر، یا چهار خواهر) سهم مادر به ۱/۶ کاهش می‌یابد و پدر ۵/۶ میبرد؛ به شرط آنکه پدر زنده باشد و برادران و خواهران ابوینی یا ابی باشند، نه فقط امی (حجب نقصانی، ماده ۸۹۲ ق.م.). اگر فقط یکی از آنها زنده باشد، تمام ترکه را میبرد.
مثال‌های عددی
در مثال‌های زیر ترکهی قابل تقسیم (پس از کسر دیون و وصیت) ۱٬۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان فرض شده است.
مثال ۱: زن، دو پسر و یک دختر
| وارث | سهم | مبلغ (تومان) |
|---|---|---|
| زن | ۱/۸ از کل ترکه | ۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| هر پسر | دو سهم از باقی‌مانده | ۴۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| دختر | یک سهم از باقی‌مانده | ۲۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
باقی‌مانده ۱٬۰۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان است که به ۵ سهم (۲ + ۲ + ۱) تقسیم میشود و هر سهم ۲۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان خواهد بود.
مثال ۲: یک دختر، پدر و مادر (با «رد»)
| وارث | سهم نهایی | مبلغ (تومان) |
|---|---|---|
| دختر | ۱/۲ + سهمی از رد = ۳/۵ | ۷۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| پدر | ۱/۶ + سهمی از رد = ۱/۵ | ۲۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| مادر | ۱/۶ + سهمی از رد = ۱/۵ | ۲۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
مثال ۳: فرزند زنده نیست؛ پسرِ فوت‌شده یک نوهی پسر و یک نوهی دختر دارد
| وارث | سهم | مبلغ (تومان) |
|---|---|---|
| نوهی پسر | ۲/۳ | ۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| نوهی دختر | ۱/۳ | ۴۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
موانع ارث
وارثِ معین‌شده نیز ممکن است از ارث محروم شود. قاتل عمدیِ مورث از او ارث نمی‌برد و وارث غیرمسلمان از مورث مسلمان ارث نمی‌برد. احراز این موانع با دادگاه است و ماشین‌حساب آنها را اعمال نمی‌کند؛ اگر چنین مسئله‌ای در پرونده‌ی شما مطرح است، پیش از تقسیم از وکیل مشورت بگیرید.
پرسش‌های متداول درباره‌ی سهمالارث
سهمالارث همسر چقدر است؟
شوهر از ترکهی همسر خود ۱/۲ میبرد و اگر متوفی فرزند یا نوه داشته باشد ۱/۴. زن از ترکهی شوهر ۱/۴ و در صورت وجود فرزند یا نوه ۱/۸ میبرد. اگر متوفی بیش از یک زوجه داشته باشد، سهم زوجه بین آنها بهطور مساوی تقسیم میشود.
سهم پسر و دختر از ارث چگونه است؟
سهم هر پسر دو برابر سهم هر دختر است. ابتدا سهم همسر و (در صورت وجود) پدر و مادر کسر میشود و باقی‌مانده بین فرزندان به نسبت دو به یک تقسیم میشود. برای نمونه، اگر وارث فقط یک پسر و یک دختر باشند، پسر ۲/۳ و دختر ۱/۳ ترکه را میبرد.
اگر وارث فقط یک دختر، پدر و مادر باشند ارث چگونه تقسیم میشود؟
فرض دختر ۱/۲ و فرض هر یک از پدر و مادر ۱/۶ است و مازاد (۱/۶) بین این سه نفر به نسبت فرض‌شان تقسیم میشود که به آن «رد» می‌گویند (مواد ۹۰۸ و ۹۰۹ ق.م.). نتیجه: دختر ۳/۵ و هر یک از پدر و مادر ۱/۵. اگر همسر هم وارث باشد، او از رد چیزی نمی‌برد (ماده ۹۱۴ ق.م.).
آیا زن از ملک و زمین شوهر ارث میبرد؟
طبق ماده ۹۴۶ ق.م. (اصلاحی ۱۳۸۷)، زوجه از عینِ اموال منقول سهم میبرد، ولی از اموال غیرمنقول، اعم از عرصه و اعیان، فقط از قیمت آنها ارث میبرد، نه از عین. سهم او ۱/۸ در صورت وجود فرزند و ۱/۴ در نبود فرزند است. مبلغ نمایش‌داده‌شده برای زوجه در این ماشین‌حساب، ارزش نقدی سهم اوست، نه مالکیت عین. شوهر از تمام اموال زوجه ارث میبرد.
نوه چه زمانی از پدربزرگ یا مادربزرگ ارث میبرد؟
نوه فقط در نبود هیچ فرزند زندهی متوفی ارث میبرد و در این حالت جانشین فرزند فوتشدهی او میشود (مواد ۸۸۹، ۹۱۰ و ۹۱۱ ق.م.). هر شاخه سهم والد فوتشدهی خود را میبرد و درون هر شاخه، نوهی پسر دو برابر نوهی دختر سهم دارد.
وصیت تا چه میزان نافذ است؟
وصیت تا یکسوم ترکه (پس از کسر دیون) بدون نیاز به اجازهی وراث نافذ است. مازاد بر ثلث فقط با اجازهی وراث نافذ است و اگر بعضی از وراث اجازه دهند، وصیت فقط نسبت به سهم همانها نافذ میشود (ماده ۸۴۳ ق.م.).
آیا نتیجه‌ی ماشین‌حساب جای گواهی انحصار وراثت یا رأی دادگاه را می‌گیرد؟
خیر. این ابزار برآوردی سریع و آموزشی است. تعیین رسمی وراث و سهم آنان با گواهی انحصار وراثت و در صورت اختلاف با رأی دادگاه است، و موانع ارث، وصیت‌های پیچیده و اموال خاص باید در پرونده‌ی واقعی بررسی شوند.
در پرونده‌های ارث که ملک مشاع، اموال غیرمنقول یا تقسیم ترکه در میان است، برای بررسی دقیق وضعیت خود از صفحه‌ی تماس درخواست مشاوره دهید. معرفی خدمات: خدمات وکالت.